8 stycznia 1928 r. koszykarze Polonii Warszawa rozegrali swój pierwszy udokumentowany mecz. Z okazji rocznicy, rozpoczynamy cykl tekstów poświęconych historii koszykarskich “Czarnych Koszul”. Zaczynamy od opowieści o latach międzywojennych.
Srebrne początki
Pierwszy znany pokaz koszykówki w Warszawie miał miejsce 21 maja 1914 r. Na Agrykoli odbyła się pokazowa gra drużyn Warszawskiego Koła Sportowego. Jej wiodącą drużyną była Polonia – wielce prawdopodobne, że piłkarze funkcjonującej od jesieni 1911 r. drużyny uczestniczyli w tym pionierskim wydarzeniu dla stołecznego basketu.
Dynamiczny rozwój koszykówki w Warszawie i w Polsce nastąpił w połowie lat 20. Na
Niemal sto lat temu pionierzy warszawskiej koszykówki zrzeszeni byli m.in. w drużynach funkcjonujących przy szkołach. Szczególnie wyróżniali się chłopcy uczący się w Gimnazjum Państwowym im. Adama Mickiewicza.
Na 1928 r. zaplanowano pierwsze w historii mistrzostwa Polski. Coraz więcej klubów tworzyło zespoły koszykarskie. W tym gronie nie mogło zabraknąć Polonii – największego warszawskiego klubu.
Jak kilka lat później wspominał Witold Zgliński: Obok gimnazjum Niklewskiego wcale nieźle rozwijała się wówczas koszykówka na terenie gimn[azjum] Mickiewicza. Tu prym wiedli Gregołajtys, Czyżykowski, Kruszewski, Tomczyk. W 1927 roku czołowi zawodnicy obydwu szkół wstępują do stołecznej Polonii i od razu stwarzają wielką potęgę. Muszę na tem miejscu podkreślić pracę naszego kierownika p. St[anisława] Poroszewskiego, który z całym zapałem oddaje się pracy dla sekcji. Dzięki niemu wytworzył się w drużynie naszej miły i serdeczny nastrój, który często wiódł nas do zwycięstw.
„Czarne Koszule” swój pierwszy udokumentowany mecz w koszykówce rozegrały 8 stycznia 1928 z AZS-em Warszawa. Choć pierwsze spotkanie zakończyło się porażką 18:21, Polonia niemal z miejsca stała się jedną z najlepszych drużyn koszykarskich w Warszawie. Jeszcze w 1928 r. „Czarne Koszule” uczestniczyły w pierwszych w historii mistrzostwach Polski w koszykówce męskiej. Poloniści zajęli w nich 5. miejsce, za Czarną Trzynastką Poznań, Varsovią, Triumphem Łódź i Absolwentami Łódź.
„Stadjon” nr 45 z 06.11.1928, s. 7
Ale już w następnej edycji Polonia zdobyła wicemistrzostwo Polski, ustępując tylko Cracovii. Od tamtej pory Polonia regularnie przywoziła medale z mistrzostw Polski (rozgrywanych w międzywojniu w formie turniejowej). Brylowali tacy zawodnicy jak Jerzy Gregołajtys, Wacław Zgliński, czy Edward Ałaszewski – międzywojenni reprezentanci Polski.
Drużyna Polonii podczas turnieju finałowego mistrzostw Polski w Krakowie w 1929 r. Pierwszy po lewej Jerzy Gregołajtys – bodaj najlepszy koszykarz „Czarnych Koszul” w latach międzywojennych. Czwarty od lewej – kierownik Polonii Stanisław Poroszewski; fot. NAC
W 1930 roku Polonia znowu zdobyła medal, przy czym – wedle różnych źródeł, zajęła drugie, lub trzecie miejsce. Wątpliwości nie było w 1931 r. i 1932 r., gdy „Czarne Koszule” ponownie zdobyły srebro. W 1933 r. Poloniści zajęli 3. miejsce.
Najlepszy dla międzywojennej koszykarskiej Polonii był rok w 1934. W lutym zdobyli Puchar Polskiego Związku Gier Sportowych (ówczesna nazwa Pucharu Polski), zwany nieoficjalnie „zimowym mistrzostwem Polski”. Polonia stała się tym samym mocnym pretendentem, aby jesienią zdobyć właściwe mistrzostwo Polski, które rozgrywano wówczas pod gołym niebem. Polonia tradycyjnie awansowała do turnieju finałowego (rozgrywanego w Białymstoku), a w decydującym o mistrzostwie meczu z YMCĄ Kraków „Czarne Koszule” przez długi czas prowadziły, do przerwy – 24:16. Niestety – w drugiej połowie opadły z sił i ostatecznie uległy krakowianom 35:37.
Mecz Polonia Warszawa – KPW Poznań z finałowego turnieju Mistrzostw Polski w 1934 r.
Informacja prasowa z 1934 r. o zdobyciu przez Polonię mistrzostwa Polski. Były to jednak mistrzostwa “zimowe”, które należy uznać za odpowiednik obecnego Pucharu Polski. Koszykówka stała się dyscypliną halową dopiero po reformie rozgrywek z 1936 r.
W 1935 r. Polonia ponownie wywalczyła wicemistrzostwo Polski. Był to jednak swoisty „ostatni taniec” drużyny opartej na chłopcach z Mickiewicza i Niklewskiego, którzy zdominowali warszawskie rozgrywki i regularnie przywozili medale z turniejów finałowych. Po ostatnim srebrnym medalu, czołowi zawodnicy przeszli do niezwykle mocnego wówczas KPW Orła Warszawa (w prasie spekulowano, że z powodów finansowych, pomimo iż sport oficjalnie był wówczas amatorski).
Ale dawni mistrzowie znaleźli godnych następców. W „kryzysowym” roku 1937, pomimo kadrowej rewolucji i widma degradacji z najwyższej klasy, Polonia zdobyła wicemistrzostwo Warszawy. W 1938 r. – ponownie triumfowała na stołecznym podwórku i awansowała – jako najmłodszy zespół – do finałów mistrzostw Polski.
Zmiana pokoleniowa w Polonii została przeprowadzona bardzo sprawnie. W 1938 r., po raptem roku nieobecności, “Czarne Koszule” ponownie zagrały w finałach mistrzostw Polski. Z pionierskiej drużyny pozostał tylko Jerzy Gregołajtys; fot. “Przegląd Sportowy”
A w marcu 1939 r., gdy sytuacja międzynarodowa stawała się coraz bardziej niepewna, „Czarne Koszule” nawiązały do swych największych sukcesów i ponownie zdobyły wicemistrzostwo Polski. Gwiazdą pozostawał Jerzy Gregołajtys (po krótkiej przygodzie w Orle powrócił do Polonii), ale wyróżniali się również młodsi gracze – Henryk Jaźnicki (zarazem znakomity piłkarz „Czarnych Koszul”), Bohdan Bartosiewicz, Jerzy Rossudowski, czy „Wojsławski” – najprawdopodobniej Wojciech Gosiewski. Gregołajtys, Bartosiewicz i Rossudowski reprezentowali również Polskę na mistrzostwach Europy w 1939 r., w których kadra narodowa zajęła trzecie miejsce.
Koszykarze Polonii i WKS Brześć. Stoją od lewej m.in.: Henryk Jaźnicki (1. z lewej), Jerzy Rossudowski (3. z lewej), Jerzy Gregołajtys (4. z lewej), Bohdan Bartosiewicz (1. z prawej); fot. NAC
Mecz Polonia – AZS Lwów rozegrany 24 marca 1939 podczas turnieju finałowego. Ostatnie przedwojenne mistrzostwa Polski rozegrano w istniejącym do dziś budynku YMCA przy ul. Konopnickiej; fot. NAC
Drużyną koszykarzy opiekował się kierownik Sekcji Gier Sportowych Stanisław Poroszewski. Angażował się w pracę na rzecz Polonii ultimatum narzeczonej, każącej wybierać między związkiem z nią a pracą dla klubu. Jego śmierć w 1938 r. była wielką stratą dla Polonii i polskiej koszykówki.
Kolejne odcinki już wkrótce!
Przy tworzeniu tekstu obszernie korzystano ze zbiorów dostępnych na portalu WikiPolonia.pl (w tym – zdjęcia). Serdecznie zachęcamy do odwiedzin portalu!